Kısa Bir Yazı Tura Tarihi
Yazı tura en az Antik Roma'ya uzanır; Romalılar bu oyuna navia aut caput ("gemi mi baş mı") derdi, ortaçağ İngiltere'sinde ise aynı oyun "cross and pile" adıyla bilinirdi.
Son güncelleme:
Antik Roma: navia aut caput
Antik Roma'da yazı turaya navia aut caput, yani "gemi mi baş mı" denirdi. Ad, dönemin paralarının iki yüzünden gelir: bir yüzde bir gemi, öbür yüzde imparatorun başı bulunurdu. Oyunun mantığı bugünküyle aynıydı: para havaya atılır, üstte kalan yüz kararı verirdi. Yazı tura atmanın kökeni nedir diye soranlara verilecek en eski kayıtlı cevap budur; oyun en az Antik Roma'ya uzanır. Türkçedeki "tura" gibi Latincedeki "caput" da paranın resimli tarafını anlatır. Aradan geçen yüzyıllara rağmen paranın yüzlerine verilen adlar birbirine şaşırtıcı biçimde benzer.
Ortaçağ İngiltere'si: cross and pile
Ortaçağ İngiltere'sinde yazı turanın adı "cross and pile" idi. "Cross" kelimesi İngilizcede haç demektir. Oyun aynı şekilde oynanırdı: para havaya atılır, üstte kalan yüz kimin haklı olduğunu belirlerdi. Bugün İngilizcede bu ad yerini "heads or tails" deyimine bırakmıştır, ama eski ad oyunun ne kadar uzun bir geçmişi olduğunu gösterir. Roma'dan İngiltere'ye uzanan bu adlar, yazı tura oyununun yüzyıllar boyunca hep paranın üzerindeki resimlere göre adlandırıldığını gösterir; Türkçedeki yazı ve tura da bu geleneğin bir parçasıdır.
Türkçede "yazı" ve "tura" (TDK; tuğra bağı)
Türkçede yazı paranın değer yüzü, tura ise resimli yüzüdür; iki tanım da TDK Güncel Türkçe Sözlük'te yer alır. Sözlük, "yazı" kelimesinin anlamlarından biri olarak "metal paraların üzerinde değeri yazılan yüzü"nü verir. "Tura" maddesinin ilk anlamı ise "tuğra"ya gönderir; tuğra, Osmanlı padişahlarının imza yerine kullandığı özel biçimli işarettir. TDK, "yazı tura"yı da havaya atılan bir paranın üstte kalacak tarafını önceden bilmeye dayanan bir oyun olarak tanımlar. Tura ile tuğra arasındaki sözlük bağı ilginç bir ipucudur, ama kesin bir köken hikayesi için ayrıca bir etimoloji kaynağına bakmak gerekir.
Ünlü atışlar (Portland 1845, Wright kardeşler 1903)
Tarihin en ünlü iki yazı turası bir şehrin adını ve ilk motorlu uçuş denemesini kimin yapacağını belirledi. 1845'te Oregon'daki yeni kasabanın kurucuları Asa Lovejoy ve Francis Pettygrove ad konusunda anlaşamadı: Lovejoy Boston, Pettygrove Portland istiyordu. 3'te 2 yazı turayı Pettygrove aldı ve kasabanın adı Portland oldu. Wright kardeşler ise 1903'te ilk denemeyi kimin yapacağını yazı turayla seçti: 14 Aralık'ta atışı Wilbur kazandı, ama o günkü deneme başarılı olmadı. 17 Aralık'taki tarihi uçuşu Orville yaptı.
Bugün sporda yazı tura (futbolda kale seçimi, krikette vuruş/atış sırası)
Bugün sporda yazı tura en çok futbolda ve krikette kullanılır. Futbolda hakem maç başlamadan önce kaptanların önünde parayı atar; atışı alan takım ilk yarıda hücum edeceği kaleyi ya da başlama vuruşunu seçer. Maç penaltı atışlarına giderse para yeniden atılır. Krikette yazı turanın ağırlığı daha fazladır: atışı alan kaptan, takımının önce vuruş mu yapacağına yoksa topu mu atacağına karar verir ve bu seçim sahanın durumuna göre maçın gidişatını etkileyebilir. Yani yazı tura, profesyonel sporda bile kimsenin itiraz etmediği tarafsız bir başlangıç yöntemi olarak yaşamaya devam ediyor.
Beraberlikler ve kura
Seçimlerde ya da yarışmalarda tam bir eşitlik çıktığında sonuç bazen yazı tura ya da kura gibi bir şans yöntemiyle belirlenir. Wikipedia'nın Coin flipping maddesi, eşit oy alan adaylar arasında seçimi yazı turanın ya da kuranın belirlediği örnekleri kaydeder. Mantığı basittir: iki taraf da eşit haklıysa kimsenin etkileyemeyeceği tarafsız bir yöntem gerekir. Gündelik hayatta da aynı ilke geçerlidir: iki arkadaş aynı şeyi istiyorsa ve tartışma uzuyorsa, para atmak kimseyi kırmadan sonuca ulaştırır. İkiden fazla kişi varsa kura çekmek daha pratiktir; FlipACoin'in karar modu da 2 ile 8 kişi arasından birini seçer.
Avuçtan ekrana: dijital para
Dijital para, yazı turayı avuçtan ekrana taşır ve fiziksel atışın küçük sapmalarını ortadan kaldırır. Elle atılan para %50,8 oranında başladığı yüze düşerken, ekrandaki paranın böyle bir başlangıç avantajı yoktur; sonuç sunucuda üretilir. Cebinde bozuk para olmadığında ya da karşındaki kişi başka bir şehirdeyken online yazı tura işini görür. FlipACoin'de her atıştan önce bir HMAC SHA256 hash'i yayımlanır, atıştan sonra gizli değer açıklanır ve sonuç Doğrula sayfasında kontrol edilebilir. Roma'daki gemi ile başın yerini ekranda dönen bir para aldı, ama iki yüz ve eşit şans fikri hiç değişmedi.
SSS
Tura ne demek?
Tura, yazı tura deyiminde madeni paranın resimli yüzü anlamına gelir. TDK Güncel Türkçe Sözlük "tura" maddesinin ilk anlamını "tuğra" maddesine gönderir; tuğra, Osmanlı padişahlarının imza yerine kullandığı özel biçimli işarettir ve aynı sözlükte "tura" onun eş anlamlısı olarak verilir. "Yazı" ise TDK'ye göre metal paraların üzerinde değeri yazılan yüzdür.
Yazı tura atmanın kökeni nedir?
Yazı tura en az Antik Roma'ya kadar uzanır. Romalılar, bir yüzünde gemi, diğer yüzünde imparatorun başı bulunan paralar nedeniyle bu oyuna navia aut caput, yani "gemi mi baş mı" derdi. Ortaçağ İngiltere'sinde adı "cross and pile" idi. Ünlü atışlar arasında Portland şehrinin adını belirleyen 1845'teki 3'te 2 seri ve Wright kardeşlerin 1903'te ilk uçuş denemesi için attığı yazı tura var.